تبلیغات

مهندسی مشاور را نباید به مناقصه کشاند

مهندس فخرصمدی رئیس شورای مدیریت جامعه مهندسان مشاور ایرانمهندس فخرصمدی رئیس شورای مدیریت جامعه مهندسان مشاور ایران، در گفت و گو با روزنامه تهران امروز : مهندسی مشاور را نباید به مناقصه کشاند.
وی دراین گفت و گو به آسیب شناسی این فرآیند که در دنیای مهندسی مشاور در جهان غیر معمول است؛ می پردازد.
متن این گفت و گو در پی می آید:

براساس مصوبه سازمان مدیریت و برنامه ریزی، انتخاب پیمانکار و مهندس مشاور در طرح های عمرانی باید از طریق برگزاری مناقصه صورت گیرد. در چنین شرایطی کمترین قیمت پیشنهاد شده در مناقصه مبنای انتخاب مهندس مشاور قرار می گیرد. اما از آنجا که نقش مهندسان مشاور در طرح های عمرانی پررنگ تر از دیگر عوامل اجرایی عنوان شده، کارشناسان این امر را عامل نزول کیفی ساخت و سازها عنوان می کنند. طی سال های گذشته آنچه بیش از هر چیز برای مهندسان مشاور مشکل ساز شده این است که در اغلب موارد پس از اتمام پروژه یا در طول مراحل اجرایی، قادر به دریافت دستمزد خود از کارفرمایان دولتی نیستند. امری که در طول سال های گذشته مطالبات چندین میلیارد تومانی شرکت های مهندسی مشاور از دولت را به دنبال داشته است. در چنین شرایطی، انتخاب مهندس مشاور بر مبنای پایین ترین قیمت نیز یکی دیگر مسائلی است که آنها را با مشکل روبه رو می کند. به اعتقاد آنها، این امر علاوه بر اینکه شرکت ها را در شرایط نابرابری برای انتخاب قرار می دهد، موجب ضایع شدن حقوق مهندسان مشاور و نیز عدم اجرای صحیح پروژه ها می شود. کارشناسان همچنین بر این باورند، تداوم انتخاب مهندس مشاور در پروژه های عمرانی از طریق مناقصه آینده شرکت های ساختمانی را به مخاطره خواهد انداخت. آنها با استدلال بر اینکه روند فعلی انتخاب مهندس مشاور در پروژه های ساختمانی موجب ضایع شدن حقوق مهندسان مشاور شده، زیرا محدودیت هایی را جهت اجرای صحیح پروژه ها به وجود آورده است، تاکید می کنند: صلاحیت و سابقه کاری شرکت ها باید به عنوان ملاک انتخاب مهندس مشاور مطرح شود. در این میان ترکیب کادر فنی و متخصصان حاضر در مجموعه مهندسی، سوابق اجرایی و کاری در پروژه های مشابه و سابقه حضور مهندسان در منطقه مورد نظر، از جمله عواملی هستند که باید ملاک انتخاب مهندس مشاور باشد.
علاوه بر این گفته می شود، توان نرم افزاری و سخت افزاری و نیز نظام کنترل کیفیت در بخش های مدیریتی و اجرایی به عنوان معیار انتخاب مهندسان مشاور قرار گیرد اما قیمت هیچ گاه نباید شرط برنده شدن در مناقصه باشد. گرچه در این میان عده ای بر این باورند که اگر مناقصه ای بر مبنای قیمت نباشد جایی برای رقابت شرکت های کوچک تر وجود ندارد اما واقعیت این است که شرکت های مهندسی مشاور، جهت انجام مطالعات، تحقیقات، طراحی و نظارت بنا شده اند بنابراین شیوه انتخاب همواره مورد انتقاد بوده است. به طور کلی برگزاری مناقصه و عدم نظارت درست و حسابی بر کار مشاوران موجب وجود رانت های زیاد و مشکلات دو سویه میان مشاوران و پیمانکاران شده است. بر این اساس تاکید می شود، برای انتخاب مهندس مشاور باید شیوه ای مستقل در نظر گرفته شود چرا که بنا به گفته مشاوران، با وجود آنکه سوابق و کیفیت فنی و اجرایی شرکت های مشاوره در اجرای پروژه ها مورد ارزیابی قرار می گیرد اما اغلب سلایق شخصی کارفرمایان نیز در آن لحاظ می شود. امری که خطری جدی برای آینده شرکت های مزبور به شمار می رود.

از دیگر سو، گفته می شود قیمت های اعلام شده در مناقصات معمولا 30 درصد کمتر از قیمت واقعی اجراست تا شانس برنده شدن افزایش یابد، این امر یعنی 10 تا 20 درصد سطح کیفی کار را کاهش می دهد. علاوه بر این، نابرابری حق الزحمه مهندسان مشاور ایرانی و خارجی را نیز باید بر مشکلات انتخاب مهندسان افزود. کارشناسان گرچه رقم دقیقی را از میزان تفاوت این حق الزحمه ها اعلام نکرده اند اما گفته می شود، حق الزحمه مشاوران خارجی گاهی تا هفت برابر همتایان ایرانی است.
این در شرایطی است که حق الزحمه مهندسان مشاور ایرانی از همکاران شان در دیگر کشورهای آسیایی نیز پایین تر است. مجموع این عوامل، شرکت های مهندسی مشاور را برای تداوم حضور در عرصه های عمرانی مجبور به شرکت در مناقصه ها می کند تا شانس خود را برای اجرای پروژه ها امتحان کنند اما اینکه چرا شرکت های مهندسی مشاور در چنین شرایطی از شرکت در مناقصه ها امتناع نمی کنند، سوالی است که کارشناسان در پاسخ به آن توضیح می دهند: واقعیت حضور مهندسان مشاور در مناقصه ها، بقای شرکت های مهندسی مشاور است.

در چنین شرایطی باید دنبال پاسخی برای این سوال گشت که چرا مهندسان مشاور شرایط را به نفع خود تغییر نمی دهند و شیوه دیگری را برای انتخاب مهندس مشاور مطرح نمی کنند؟ به طور کلی پاسخ این سوال ها را باید در میان صحبت های رئیس هیات مدیره جامعه مهندسان مشاور ایران جست و جو کرد. انتهای بلوار دانشجو در ولنجک ساختمانی است که در آنجا می توان منوچهر فخرصمدی را دید و با او گفت و گو کرد. او نیز مانند همیشه با آرامشی که خاص خود اوست به سوال ها پاسخ می گوید:


رئیس هیات مدیره جامعه مهندسان مشاور ایران - مهندس منوچهر فخرصمدیبرای شروع بحث بفرمایید نحوه انتخاب مهندس مشاور در پروژه های ساختمانی و عمرانی چگونه است؟
در حال حاضر گرچه براساس آیین نامه بند(هـ) ماده 29 قانون بر مبنای کیفیت و قیمت است اما در برگزاری مناقصه های مربوطه آنچه بیش از هر عامل دیگری مدنظر کارفرمایان قرار می گیرد مساله قیمت است. در واقع ملاک انتخاب مهندس مشاور نه تنها صلاحیت و کار مهندسان نیست بلکه فقط قیمت است بنابراین هر کجا بحث هزینه های پایین تری مطرح باشد سابقه و توان نرم افزاری و فنی- مهندسی مشاور نادیده گرفته می شود. این امر به عنوان یکی از نقاط ضعف نحوه انتخاب مهندس مشاور در پروژه ها همواره مورد انتقاد جامعه و اعضای آن بوده و هیچ گاه مورد توجه قرار نگرفته است. گفتنی است قانون برگزاری مناقصه در سال 83 به تصویب رسید گرچه در این قانون برخی از کارها از جمله مشاوره مستثنا شده اما شاهد برگزاری مناقصه در کارهای مشاوره ای هستیم.

این روند تا چه حد عملکرد مهندسان مشاور را تحت تاثیر قرار داده است؟
به طور کلی آیین نامه انتخاب مهندس مشاور در چارچوب قانون مناقصات برگزار می شود در این شرایط اغلب خدمات مهندسی مشاور نیز براساس تعرفه مصوب سازمان مدیریت انجام می گیرد. این در حالی است که باید شیوه مستقلی برای انتخاب مشاور در نظر گرفته شود زیرا هیچ گاه نمی توان حقوق را در انتخاب مشاور دخیل کرد. به طور کلی، تجربه فنی، توانایی های نرم افزاری و سخت افزاری گروه مشاوره چه در بخش فنی و چه در بخش اجرایی باید معیار انتخاب مهندس مشاور قرار گیرد. باید تاکید کرد ملاک قراردادن قیمت موجب می شود تا مهندس مشاور آن طور که باید کار را انجام ندهد. بر این اساس نه تنها مطالعات کافی انجام نمی گیرد بلکه در زمان اجرا، پروژه با مشکلات بسیار زیادی هم مواجه خواهد شد. توجه داشته باشید که شرکت های مهندسی مشاور در راستای انجام مطالعات، تحقیقات، طراحی و نظارت به وجود آمده اند. بنابراین باید شرایط را برای تحقق این اهداف مهیا کرد.

در چنین شرایطی چرا شرکت های مهندسی مشاوره با قیمت های کم وارد عرصه رقابت و حتی اجرایی می شوند؟
اغلب شرکت ها برای اینکه هزینه های اجرایی را پاسخگو باشند، قیمت ها را کاهش می دهند، البته به همین نسبت نیز کم کاری می کنند. در واقع هر چه قیمت را پایین می آورند از کیفیت کار هم کسر می شود.

آیا شرکت های مهندسی مشاور که در این مناقصه ها شرکت می کنند همگی عضو جامعه هستند؟
نه به طور قطع. بیشتر شرکت هایی که در این مناقصه ها پیروز می شوند چندان مجرب نیستند چرا که اقدامات کارشناسی و اجرایی بسیار هزینه بر است و دستخوش کاهش نمی شود. به همین دلیل زمانی که کار وارد مراحل اجرایی می شود با مشکلاتی چون نقص در تحقیقات و طراحی و... روبه رو می شویم. در نتیجه مشکلات بیشتری را برای پروژه به وجود می آورد.

تعامل کارفرما و مشاور در این مناقصه ها چگونه است؟
البته به اعتقاد من اینها بیشتر فراخوان هستند تا مناقصه. در این فراخوان ها هم قیمت هایی مطرح می شود که پس از آن نیز به کارفرما نیز 40 درصد تخفیف داده می شود بنابراین کار درستی نخواهد بود چرا که هیات مشاور با طرح مسائل مختلف هزینه های مربوطه را دریافت می کند.
و کیفیت اجرایی هرگز مورد توجه قرارنمی گیرد. به اعتقاد من در این مناقصه که بیشتر شبیه بازی است قیمت تنها تعیین کننده نیست، گاهی کیفیت را هم می سنجند. به طور کلی کار مشاور در اصل باید بر مبنای کیفیت باشد و تنها در صورتی می توان آن را به مناقصه کشید که پروژه مورد نظر فاقد شرح خدمات باشد.

در چنین شرایطی چرا اعضای جامعه هم در مناقصه ها شرکت می کنند؟
البته اغلب برندگان مناقصه ها یا همان فراخوان ها، شرکت های وابسته به دولت هستند، اما اعضای جامعه نیز ناچارند در این بازی شرکت کنند تا بتوانند دوام خود را در عرصه تثبیت کنند. در این شرایط با توجه به موقعیت و توان مالی شرکت از خودشان هزینه می کنند تا کار را به سرانجام برسانند.

این شیوه برگزاری مناقصه از چه زمانی اعمال می شود؟ آیا در گذشته نیز نحوه انتخاب مهندس مشاور به همین شکل بوده؟
در گذشته برای کار مشاوره تعرفه هایی تعیین شده بود که دولت نیز بر مبنای آن چند شرکت را تعیین می کرد تا قبل از انحلال سازمان مدیریت و برنامه ریزی این سازمان شرکت ها را به کارفرما معرفی می کرده و کارفرما نیز با توجه به پروژه و سوابق اجرایی شرکت یکی را به عنوان مهندس مشاور برمی گزید. در این شرایط رقابت بر بنای کیفیت بود نه قیمت.

چه عواملی دولت و مسئولان را نسبت به برگزاری مناقصه ترغیب کرد؟
به نظر می رسد افزایش ناگهانی تعداد شرکت های مهندسی و کاهش حجم پروژه های عمرانی عامل اصلی این امر باشند.

حدود یک سال و نیم گذشته تغییراتی در شیوه برگزاری این مناقصه ها به وجود آمد، آیا تاثیری در بهبود شرایط به نفع مهندسان مشاور داشت؟
قانون جدید مناقصه ها که براساس درجه بندی پروژه های کوچک، متوسط و بزرگ تدوین شده تاثیر چندانی در نحوه انتخاب مهندس مشاور نداشت. در این شیوه پروژه های عمرانی را با توجه به حجم کار به سه دسته کوچک، بزرگ و متوسط تقسیم کردند که بر همان اساس قیمت گذاری شدند، بنابراین تغییری در قانون کلی مناقصه ایجاد نشده است.

در این شرایط این سوال مطرح می شود که چه گروهی بیشترین ضرر را می بیند، کارفرما یا مهندس مشاور؟
مشاوران در قبال دستمزدی که می گیرند کار انجام می دهند، بنابراین برای حفظ موجودیت و بقای خود به ناچار وارد عرصه مناقصه قیمتی می شوند. این امر پیش از همه موجب صدمه زدن به پروژه می شود زیرا در واقع کار انجام شده در قبال هزینه صرف شده است. در چنین شرایطی اگر پروژه ملی باشد، در حقیقت منافع ملی ضرر می بیند و اگر متعلق به بخش خصوصی باشد سرمایه گذار بخش خصوصی متضرر می شود.

آیا این شیوه انتخاب مهندس مشاور در دیگر نقاط دنیا نیز حاکم است؟
در حقیقت روش های متعددی برای واگذاری پروژه ها در دنیا وجود دارد و مناقصه به صرف انتخاب مشاور بی مفهوم است. به طور کلی اولین چیزی که در مناقصه به ذهن خطور می کند مساله مالی است زیرا کیفیت را هیچ گاه به مناقصه نمی کشانند. در واقع پیشنهاد قیمت باید در شرایطی انجام گیرد که کارخانه، شرح خدمات است و دست اندرکاران باید، با برآورد هزینه قیمت پیشنهادی را به کارفرما اعلام کنند.

چون این اتفاق در کشور ما می افتد، بنابراین چنین سوالی را مطرح می کند که این امر چه تاثیری در عملکرد مهندسان مشاور خواهد گذاشت؟
در چنین شرایطی هر شرکت سعی می کند پروژه را در اختیار بگیرد به این ترتیب همان طور که گفته شد شرکت ها برای برنده شدن در مناقصه قیمت پایین را ارائه می دهند، در این جا با کم شدن قیمت و کاهش کارهای مناقصه ها، شرکت ها به ناچار روی این قیمت های پایین نیز تخفیف می دهند.

چرا جامعه، پیشنهادی برای رفع چنین مشکلاتی به دولت ارائه نمی دهد؟
نمایندگان جامعه در جلساتی با معاونان برنامه ریزی و نظارت راهبردی وزارت امور اقتصادی و... اعلام کردند که شیوه انتخاب مهندس مشاور به تغییراتی نیاز دارد اما این جلسات که در ابتدای سال جاری انجام گرفت در مواجهه با انتخابات و تغییرات مدیریتی در وزارتخانه ها در حال حاضر بی نتیجه مانده است اما پیگیری های جامعه همچنان ادامه دارد.

و به عنوان آخرین سوال بفرمایید در چنین شرایطی آیا قانونی وجود دارد که از مناقصه کارهای مشاوره ای جلوگیری کند؟
پروژه های عمرانی دارای عوامل ناشناخته ای در طرح های مطالعاتی هستند، مثل تونل ها، فوندانسیون ها، سدها و... که هنگام عقد قرارداد نمی توان هزینه های آن را پیش بینی کرد. قانون نیز به صراحت اعلام کرده که مناقصه ای در این مورد برگزار نشود اما در عمل چنین امری انجام می گیرد. البته دلیل این منع نیز متضرر شدن کارفرما عنوان شده است زیرا مشاور با پیمانکار در رویارویی با عوامل ناشناخته ضریب اطمینان خود را افزایش داده و با اخذ هزینه های بیشتر به کارفرما ضرر می رسانند.

روزنامه تهران امروز ـ دوشنبه 23/شهریور 1388


مسیر شما: گزارش گزارش مهندسی مشاور را نباید به مناقصه کشاند